Þróun vátryggingarstarfsemi

"Hér á landi fara litlar sögur af vátryggingum fyrr en á síðari hluta 19. aldar, enda atvinnulíf fábrotið og verðmætasköpun afar takmörkuð fyrr en þá, er tekið var að nota stærri skip við fiskveiðar. Nokkur átök urðu um brunatryggingu húseigna í landinu á síðustu áratugum 19. aldar og upphafsárum þeirrar 20.

Hinn 14. febrúar 1874 var samþykkt sem tilskipun frumvarp, sem verið hafði til meðferðar á þingi um nokkurt skeið. Tilskipunin, um ábyrgð fyrir eldsvoða í Reykjavíkurkaupstað o.fl., og reglugerð sett samkvæmt henni nr. 30/1874, um ábyrgð Reykjavíkurkaupstaðar fyrir eldsvoða á húsum bæjarins, mæltu fyrir um að öll timburhús og múrhús í Reykjavík skyldu vera brunatryggð samkvæmt mati. Skyldi þriðjungur áhættunnar vera á ábyrgð Reykjavíkurkaupstaðar, en tveir þriðju voru vátryggðir hjá ,,brunabótafélagi hinna dönsku kaupstaða". Eigendum torfbæja í Reykjavík var ekki skylt að tryggja þá, en til þess var þó heimild ef eigandinn óskaði. Fyrir fyrsta Alþingi, sem fór með löggjafarvald, var lagt frumvarp til laga um brunamál í Reykjavík, en það hafði að geyma ýmis fyrirmæli um varúðarráðstafanir gegn eldsvoðum og brunamál. Með tilskipuninni komst á brunatrygging húseigna í Reykjavík, en ekki annars staðar á landinu. Margir urðu til að fjalla um nauðsyn þess að húseignir utan Reykjavíkur yrðu brunatryggðar. Var margsinnis á næstu árum hvatt til þess á opinberum vettvangi að menn í þéttbýlisstöðum á landsbyggðinni skyldu bindast samtökum um að koma á skyldubundinni brunatryggingu húseigna, helst með Reykvíkingum. Ekki varð mönnum ágengt í þessari baráttu og sýnist ein meginástæðan hafa verð sú, að Reykvíkingar höfðu ekki áhuga á málinu, enda búið að ráða fram úr brunatryggingarmálum að því er þá varðaði. Margir undu þeirri úrlausn þó illa, enda varð barátta fyrir brunatryggingum utan Reykjavíkur þáttur í hvatningu um að losna undan dönskum áhrifum og þannig hluti af baráttunni fyrir sjálfstæði landsmanna. Var það gagnrýnt að Reykvíkingar greiddu háar fjárhæðir í iðgjöld til dansks brunatryggingafélags í stað þess að taka höndum saman við aðra þéttbýlisstaði á landinu og stofna innlendan ábyrgðarsjóð til að bæta brunatjón.

Fyrsta frumvarp til laga um brunatryggingar í íslenskum kaupstöðum var flutt af Indriða Einarssyni á Alþingi árið 1891. Indriði var þingmaður Vestmannaeyinga, en þar hafði verið stofnað skipaábyrgðarfélag þegar árið 1862. Var það lengi elsta vátryggingafélag landsins en hætti formlega starfsemi 1. janúar 1995, er vátryggingastofnar þess voru yfirteknir af öðru starfandi vátryggingafélagi. Megininntak frumvarps Indriða Einarssonar var að skylda alla kaupstaði landsins (einnig Reykjavík) og verslunarstaði, þar sem samanlagt virðingarverð húseigna náði tiltekinni fjárhæð, til þess að mynda sameiginlegt brunabótafélag og átti eigendum húseigna að vera skylt að brunatryggja þær hjá félaginu. Skyldi landssjóður veita félaginu gagnábyrgð að tilgreindri fjárhæð. Frumvarpið hlaut góðar undirtektir í neðri deild Alþingis og var samþykkt þar eftir að hafa farið til meðferðar í nefnd, sem gerði á því ýmsar breytingar. Frumvarpið var á hinn bóginn fellt af efri deild, án þess að hafa verið til meðferðar í nefnd og án mikillar umræðu. Bentu þingmenn efri deildar einkum á að ekki væri rétt að þvinga Reykvíkinga til þátttöku í slíku félagi þar eð þeir nytu góðra kjara á sínum brunatryggingum, auk þess sem byrðar þær, er landssjóður skyldi bera samkvæmt frumvarpinu, uxu mörgum í augum. Landshöfðingi hafði frá upphafi lagst mjög gegn frumvarpinu. Nauðsyn brunatrygginga var til umfjöllunar á opinberum vettvangi þar á meðal á Alþingi annað slagið á næstu árum, án þess að ráðið yrði fram úr þeim vanda sem uppi var og fólst í því að aðrir kaupstaðir og verslunarstaðir en Reykjavík virtust ekki í stakk búnir til að stofna til félagsskapar um bruntryggingar húseigna.

Voru lögð fram á Alþingi lagafrumvörp, sem ekki náðu fram að ganga eða leiddu ekki til breytinga á ástandinu. Er dró að aldamótum urðu húsbrunar einnig tíðari og alvarlegri en verið hafði og átti það rót sína að rekja til notkunar á nýjum eldunartækjum, án þess að gætt væri að því að hitaeinangra svonefndar reykpípur frá þeim.

Greiðlegar gekk að koma í gegn á Alþingi lögum um vátryggingu fyrir sveitabæi og önnur hús utan kauptúna. Lög um það efni voru samþykkt á Alþingi árið 1905, sem lög nr. 26/1905. Var í þeim mælt fyrir um heimild sveitarfélaga til þess að stofna með skylduábyrgð brunabótasjóði fyrir bæi og hús í hreppum utan kauptúna. Skyldu brunabótasjóðirnir bæta 2/3 hluta brunatjóns á húsum vátryggðum í þeim eftir nánari reglum. Árið 1906 voru settar tvær reglugerðir með heimild í lögunum, sem lutu að framkvæmd þeirra. Ekki gekk þó sem skyldi að koma á þeirri vátryggingu, sem heimiluð var með lögunum. Með lögum nr. 58/1907, um stofnun Brunabótafjelags Íslands var
ákveðið að landsstjórnin skyldi gangast fyrir því að sett yrði á stofn brunabótafélag með gagnkvæmri ábyrgð, sem tæki að sér brunatryggingar á húseignum á Íslandi, utan Reykjavíkur, sem ekki væru tryggingarskyldar í brunabótasjóði, sem stofnaður væri eftir lögum nr. 26/1905, sem áður er getið. Með þessu var málinu þó ekki lokið. Tafir urðu á framkvæmdum í málinu, m.a. vegna þess að ekki tókst að afla endurtrygginga. Eftir breytingar á lögunum, sem gerðar voru árið 1915, var þó ráðist í stofnun Brunabótafélags Íslands árið 1917.

Saga sjóvátrygginga hér á landi hefst líka um og eftir miðja 19. öld, en þó var eitthvað um að þilskip hér á landi væru vátryggð í Danmörku, Þýskalandi, Hollandi eða öðrum löndum fyrir miðbik 19. aldar. Árið 1854 stofnuðu Ísfirðingar fyrsta íslenska vátryggingarfélagið um 15 þilskip, sem þá voru í eigu þeirra. Ábyrgðin var gagnkvæm, en á vátryggingunni voru ýmsar takmarkanir t.d. gildi hún eingöngu yfir sumarmánuðina og aðeins var bætt algert tjón og þá 50% af matsverði skips. Árið 1862 var stofnað
bátaábyrgðarfélag í Vestmannaeyjum, eins og fyrr greinir, og 1868 var stofnað Hið eyfirska ábyrgðarfélag, sem vátryggja skyldi skip á svæðinu. Á fyrsta ári voru 17 skip í því félagi, en 54 á hinu næsta. Vátryggingin var einnig ýmsum takmörkunum háð, gilti t.d. aðeins yfir sumartímann og tók einungis til hluta af matsverði skips, eftir því í hvaða flokk því var raðað. Fleiri slík félög voru stofnuð á 19. öld, en fá þeirra áttu sér langa lífdaga. Það var fyrst með tilkomu vélbátaútgerðar hér á landi um aldamótin 1900 sem bátábyrgðarfélögin voru stofnuð hvert af öðru, fyrst Vélbátaábyrgðarfélag Ísfirðinga 1903. Samábyrgð Íslands á fiskiskipum var stofnuð 1909. Togaraútgerð hófst hér um og eftir fyrri heimsstyrjöld og var Samtrygging íslenskra botnvörpunga stofnuð árið 1923.

Sérstaklega ber hér að geta merkilegs framtaks kvenna á sviði vátrygginga, en árið 1885 voru stofnuð fyrstu samtök til vátryggingar nautpenings a.m.k frá þjóðveldisöld, en þetta var Kýrábyrgðarfélag Keldhverfinga, sem var við lýði fram yfir 1980, en starfar ekki lengur er þetta er ritað, enda breyttir búskaparhættir. Stofnendur félagsins voru konur og konur munu alla tíð hafa staðið að því félagi og stjórnað því, en ekkjumenn munu þó einnig hafa verið gjaldgengir félagsmenn og einhverjir slíkir verið í félaginu. Ekki var félaginu kosin stjórn fyrr en frá 1925, en fram til þess tíma var kjörin til eins árs í senn forstöðukona, sem fór með alla stjórn félagsins. Iðgjaldið var fyrst í stað tvö pund af smjöri fyrir hverja kú félagsmanns, en árið 1906 var ákveðið að greitt skyldi iðgjald í peningum, 1,50 krónur fyrir hverja kú. Félagið bætti að hálfu það tjón, sem eigandi varð fyrir, er kýr drapst. Á starfstíma félagsins mun það hafa bætt um 60 kýr."

"Fyrsta almenna vátryggingafélagið, sem stofnað var á Íslandi var Sjóvátryggingarfélag Íslands, en það var stofnað árið 1918 og þá var hafin almenn tryggingastarfsemi innlendra aðila. Samtrygging íslenskra botnvörpunga var stofnuð 1923. Síðar tóku til starfa Stríðstryggingafélag íslenskra skipshafna (1939) - sem með lögum nr. 43/1947 var breytt í Íslensk endurtrygging - Almennar tryggingar hf. (1943), Samvinnutryggingar (1946), Líftryggingafélagið Andvaka (1949 - var áður erlent fyrirtæki) og ýmis fleiri smærri félög.
Árið 1874 var komið á brunatryggingaskyldu á öllum húsum í Reykjavík eins og áður greinir. Til 1. apríl 1939 var þessi trygging í höndum erlendra tryggingafélaga, en þá tók Sjóvátryggingarfélagið við henni. Árið 1944 tóku Almennar tryggingar við brunatryggingum húsa í Reykjavík og höfðu þær þar til Reykjavíkurbær sjálfur tók þær í sínar hendur árið 1954. (sbr. l. nr. 25/1954). Brunabótafélagið hafði lögum samkvæmt haft með höndum brunatryggingar húsa utan Reykjavíkur, þar til lög nr. 59/1954 voru sett, en samkvæmt þeim er sveitarstjórnum heimilt, frá 15. okt. 1955, að semja við eitt vátryggingafélag eða fleiri um brunatryggingar á húseignum í viðkomandi umdæmi.

Árið 1934 hóf Sjóvátryggingarfélagið líftryggingar, en áður höfðu allar líftryggingar í landinu verið í höndum erlendra tryggingafélaga. Líftryggingafélagið Andvaka hóf starfsemi sína í núverandi mynd 1949, er það var stofnað og tók við starfsemi Íslandsdeildar Livstrygdelaget Andvake í Osló, sem starfað hafði hér á landi í 29 ár. Líftryggingadeild Almennra trygginga hóf starfsemi sína 1952.
Íslensk tryggingafélög endurtryggja að stórum hluta hjá erlendum trygg- ingafélögum. Árið 1947 hóf Íslensk endurtrygging endurtryggingastarfsemi, og hefur haft með höndum endurtryggingu fyrir innlend og erlend tryggingafélög en ákveðið hefur verið að það félag hætti endurtryggingarstarfsemi. Stærri tryggingafélögin stunduðu flest eða öll einhverja endurtryggingastarfsemi, bæði gagnkvæmar tryggingar sín á milli og endurtryggingar fyrir erlend félög en flest þeirra hafa nú hætt slíkri starfsemi."