Tryggingavernd

Hér á landi hefur um áratugaskeið verið við lýði svonefnt almannatryggingarkerfi. Almannatryggingar í einhverju formi eru í flestum ríkjum heims, sem nokkurri þróun hafa náð. Er tilgangur þeirra sá, að veita öllum þegnum vissa lágmarksvernd, verði þeir fyrir áföllum, sem draga úr getu þeirra til að framfleyta sér og sínum. Þessar tryggingar eru oftast frábrugðnar tryggingum vátryggingafélaganna og að sumu leyti lífeyrissjóðanna á þann veg, að ekki er beint samband milli fjárhæðar bóta og greidds iðgjalds.

Það sem á vantar til að tekjur almannatrygingarkerfisins standi undir bótagreiðslum, og er þar oftast um verulegar fjárhæðir að ræða, kemur úr sjóðum ríkis og sveitarfélaga. Hjá vátryggingafélögum verður á hinn bóginn að haga iðgjaldaákvörðunum á þann veg, að þau standi að fullu undir bótagreiðslum.

Tryggingar samkvæmt lögum um almannatryggingar nr. 117/1993 eru þessar:

• Lífeyristryggingar: Undir þær falla ellilífeyrir, örorkulífeyrir, makabætur, barnalífeyrir, mæðralaun (feðralaun), fæðingarorlof, ekkju- og ekklabætur og ekkjulífeyrir.
• Slysatryggingar: Útgjöld vegna slysatrygginga skulu borin af atvinnurekendum, og eru þau reiknuð sem hundraðshluti af greiddum launum. Gjaldið greiðist með trygingagjaldinu svonefnda. Slysabætur eru: Sjúkrahjálp, dagpeningar, örorkubætur og dánarbætur.
• Sjúkratryggingar: Auk þess að standa straum af margvíslegum sjúkrahúss- og lækniskostnaði, ber að greiða hinum sjúka nokkra dagpeninga.

Í lögum nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða segir m.a. að öllum launamönnum og þeim, sem stunda atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi, sé rétt og skylt að tryggja sér lífeyrisréttindi með aðild að lífeyrissjóði frá og með 16 ára aldri til 70 ára aldurs. Atvinnurekendum er skylt að halda eftir af launum starfsfólks síns iðgjaldshluta þess og standa viðkomandi lífeyrissjóði skil á honum, ásamt mótframlagi sínu samkvæmt efni kjarasamnings, ráðningarsamnings eða lögum. Skal lágmarksiðgjald til lífeyrissjóðs vera a.m.k. 10% af launum. Eins og flestum er kunnugt er hlutur starfsmanns oftast 4% af launum, en mótframlag atvinnurekenda 6%. Í hinni nýju löggjöf er opnað fyrir þann möguleika, að sjóðfélagar geti ákveðið að ráðstafa m.a. til líftryggingafélaga þeim hluta iðgjalds, sem renna skal til séreignar launamanns eða viðbótartryggingarverndar. Skuli um það gerðir samningar í hvert eitt sinn.

Bætur lífeyrissjóða eru yfirleitt þessar:

• Ellilífeyrir til sjóðfélaga.
• Örorkulífeyrir vegna varanlegrar örorku sjóðfélaga.
• Maka- og barnalífeyrir, ef sjóðfélagi andast .

Þá má geta þess, að flest stéttarfélög starfrækja sjúkra- eða styrktarsjóði fyrir félagsmenn sína. Samkvæmt lögum er atvinnurekendum skylt að greiða í þessa sjóði stéttarfélaganna "iðgjöld" þau, sem aðilar vinnumarkaðarins hafa samið um.

Líta verður svo á að tryggingar samkvæmt almannatryggingar- og lífeyrissjóðakerfi séu lágmarkstryggingar á því sviði, sem þær taka til, og bætur hrökkvi einungis fyrir allra brýnustu nauðsynjum. Lítið sem ekkert svigrúm verði fyrir bótaþega til að standa undir öðrum útgjöldum, sem hann áður gat á grundvelli starfs síns og launatekna, s.s. íbúðar- og bifreiðakaupum svo að einhver dæmi séu tekin. Þá er þess að geta, að vernd almannatrygginga og lífeyrissjóða spannar aðeins þröngt svið, þ.e. fyrst og fremst kemur til bótagreiðslna, ef möguleikar til tekjuöflunar og framfærslu hafa skerst vegna sjúkdóms eða slyss. Verði skemmdir á eigum manna, er engar bætur að fá frá þessum aðilum. Þeirra úrræða, sem fólk og fyrirtæki eiga til að tryggja sig frekar vegna tjóna á lífi og heilsu eða vegna margvíslegra eignatjóna, er að leita til vátryggingafélaga.

Vátryggingafélög verða að haga rekstri sínum þannig, að hinir tryggðu fái þau tjón sín bætt, sem þeir eru tryggðir fyrir. Eitt einkenni starfseminnar er það, að vátryggingafélögin verða að dreifa hluta áhættu sinnar af vátryggingum, sem þau hafa tekist á hendur, til annarra vátryggingarfélaga, innlendra og/eða erlendra. Fyrrnefnda vátryggingin nefnist frumtrygging, en hin síðarnefnda endurtrygging. Lög nr. 60/1994 um vátryggingastarfsemi hafa margvísleg fyrirmæli að geyma, sem vátryggingarfélögum er skylt að fara eftir. Opinber stofnun, Fjármálaeftirlitið, fylgist með því að svo sé gert.

Tekjur vátryggingafélagsins og endurtryggingar eru sá bakhjarl, sem tryggingafélögin hafa, til að standa við skuldbindingar sínar gagnvart vátryggingartaka. Tekjur vátryggingafélaga eru einkum iðgjöld og fjármálatekjur. Útgjöldin eru á hinn bóginn tjónabætur og rekstrarkostnaður. Við ákvörðun iðgjalda er stuðst við tjónareynslu fyrri ára, áætlaðan rekstrarkostnað og verðlagsþróun almennt. Áætlanir um fjárhæð iðgjalda, þ.e. tjónatíðni og bótagreiðslur, á hverjum tíma, sem unnar eru á grundvelli fyrri tjónareynslu, eru að sjálfsögðu því marktækari sem þær ná til fleiri vátrygginga og lengri tíma. Fyrir þann, sem tekur vátryggingu og þarf að greiða iðgjaldið, skiptir þannig fjöldi tjóna í greininni almennt sköpum um fjárhæð iðgjalds. Þá getur eigin tjónareynsla hans einnig haft áhrif á iðgjaldið. Aukinn fjöldi tjóna leiðir til aukinnar áhættu tryggingafélags og hækkunar iðgjalda.